W dniach 25–27 lipca 2025 roku Lubaczów i Basznia Dolna po raz kolejny stały się miejscem głębokiej refleksji nad historią, kulturą i tożsamością dawnych Kresów Wschodnich. Ogólnopolskie Spotkanie Środowisk Kresowych zgromadziło badaczy, pasjonatów, przedstawicieli organizacji kresowych z całej Polski oraz z zagranicy i mieszkańców regionu, którzy wspólnie upamiętniali losy wypędzonych, represjonowanych i pomordowanych, ale również celebrowali bogactwo dziedzictwa polskich Kresów.

Wydarzenie rozpoczęło się w piątek 25 lipca w Kresowej Osadzie w Baszni Dolnej. Otworzyli je organizatorzy Festiwalu- reprezentująca Województwo Podkarpackie- Anna Huk, członek Zarządu Województwa, oraz Wiesław Kapel- Wójt Gminy Lubaczów.

Pierwsza część spotkania rozpoczęła się od wręczenia tytułów „Zasłużony dla Gminy Lubaczów”. Uhonorowani zostali ci, którzy swoją działalnością mają szczególny wpływ na rozwój wspólnoty, wspierają inicjatywy Gminy, promują ją w kraju i za granicą oraz popularyzują bogate dziedzictwo Kresów:

–Zofia Antonik – 97-letnia poetka z Baszni Górnej, nagrodzona za działalność społeczną, twórczość i świadectwo historyczne, które budują lokalną tożsamość.
–Danuta Skalska – dziennikarka i działaczka kresowa, wyróżniona za działanie na rzecz zachowywania dziedzictwa kulturowego dawnych Kresów oraz wspieranie inicjatyw Gminy.
–Tomasz Kuba Kozłowski – popularyzator historii Kresów, nagrodzony za stałą obecność w wydarzeniach gminnych, wkład w tworzenie programu Festiwalu Dziedzictwa Kresów i promocję Gminy Lubaczów.
–Instytut Pamięci Narodowej – Oddział w Rzeszowie – uhonorowany za współpracę edukacyjną i dokumentacyjną z Gminą Lubaczów, wsparcie jej działań na rzecz zachowywania historii regionu i miejsc pamięci.
–Towarzystwo Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich – Oddział w Lubaczowie – docenione za wieloletnią dbałość o zachowywanie pamięci o losach mieszkańców Gminy, działania edukacyjne i kulturotwórcze.

Po ceremonii rozpoczął się blok historyczno-edukacyjny zatytułowany „W cieniu granic: Wypędzenia Polaków z Kresów Wschodnich”. Wystąpienie prof. Grzegorza Hryciuka (Uniwersytet Wrocławski), poświęcone represjom sowieckim wobec ludności polskiej w latach 1939–1946, dostarczyło słuchaczom wielu interesujących faktów i danych historycznych.

Kolejny punkt programu – prezentacja dr dr Marcina Gapskiego- Zastępcę Dyrektora Muzeum Narodowego w Lublinie ds. Muzeum Ziem Wschodnich Dawnej Rzeczypospolitej– ukazała dramat wysiedleń Polaków oraz działania edukacyjne wokół stałej ekspozycji w Lublinie.

Z kolei wystąpienie przedstawicieli Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie – Barbary Kościelny i dr. Tomasza Berezy – przybliżyło słuchaczom metodykę badań nad Zbrodnią Wołyńską oraz działania podejmowane w celu jej dokumentowania.

Spotkanie pierwszego dnia zakończył wykład Tomasza Kuby Kozłowskiego pt. „Repatriacyjne mity i kłamstwa”, który w charakterystycznym dla prelegenta stylu demaskował fałszywe narracje na temat wypędzeń Polaków z Kresów w latach 1945–1946. Wieczór zwieńczył wernisaż wystawy „Karpacka Troja”.

Drugiego dnia odbyła się prelekcja Macieja Dancewicza, wiceprezesa Fundacji Wolność i Demokracja, zatytułowana „Przywrócić imię”. Jej temat – ekshumacje i identyfikacje ofiar represji na Kresach – został przyjęty przez słuchaczy w absolutnej ciszy, z pełnym skupieniem i szacunkiem.

Następnie odbyła się promocja albumu fotograficznego wydanego przez Narodowe Archiwum Cyfrowe. Autorzy – Monika Mossakowska-Biało, Piotr Niedziela i Maja Wróblewska – zaprezentowali wybrane fotografie, dokumentujące życie codzienne i dramaty Polaków na Kresach w okresie międzywojennym i wojennym.

Późniejsze panele dyskusyjne skupiły się na dziedzictwie Polaków na Litwie. Rajmund Klonowski i Beata Pietkiewicz nakreślili historyczne i współczesne wyzwania środowisk polskich. Swoimi doświadczeniami dzielili się również Renata Tankeliun-Dotiene z Szyłokarczmy oraz harcmistrz Artur Kołoszewski.

Wczesnym popołudniem odbyła się projekcja filmu „Kierunek Wilno”, dokumentującego zaangażowanie Podkarpacia w akcję „Rodacy Bohaterom” na Litwie, którą przedstawił Krystian Fila ze stowarzyszenia Odra–Niemen.

Sobotnie popołudnie i wieczór należały do wydarzeń kulturalnych. W Baszni Dolnej miało miejsce otwarcie izby pamięci poświęconej kard. Marianowi Jaworskiemu w dawnej plebanii– miejscu, gdzie przyszły metropolita lwowski rozpoczynał swą kapłańską drogę.

W Państwowej Szkole Muzycznej w Lubaczowie wystąpiła Diana Łania, pianistka pochodząca z Baszni Górnej, prezentując koncert „Fortepianowe pejzaże Kresów”. Jej interpretacje utworów m.in. Chopina, Lutosławskiego, Paderewskiego i Ogińskiego przeniosły słuchaczy w melancholijny świat utraconych ziem.

Następnie publiczność miała okazję wysłuchać słuchowiska na żywo „Kukułka Wileńska” w wykonaniu zespołu z Muzeum Teatru Polskiego Radia – było to wyjątkowe doświadczenie łączące dźwięk, słowo i emocję.

Niedziela z kolei rozpoczęła się wyjątkowym wydarzeniem literackim – prezentacją niepublikowanej dotąd książki Melchiora Wańkowicza pt. „Znowu siejemy w Polsce B czyli… z Wańkowiczem po Kresach”. O tym monumentalnym, 750-stronicowym dziele opowiadał Grzegorz Nowak, znawca twórczości pisarza. Książka, stanowiąca zbiór reportaży z lat 1936–1938, rzuca nowe światło na Kresy północno-wschodnie II RP.

Kulminacyjnym punktem całego spotkania była Msza Święta Kresowa w Konkatedrze pw. bł. Jakuba Strzemię, celebrowana przez abpa Wacława Depo, transmitowana przez TVP Polonia. Po mszy delegacje złożyły kwiaty pod tablicą upamiętniającą ofiary ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA w latach 1939–1947.

W ceremonii uczestniczyli m.in. Poseł na Sejm RP Teresa Pamuła, Władysław Ortyl– Marszałek Województwa Podkarpackiego, Anna Huk Członek Zarządu Województwa, Barbara Broź – starosta lubaczowski oraz liczni przedstawiciele władz samorządowych i organizacji kresowych.

Zwieńczeniem Ogólnopolskiego Spotkania Środowisk Kresowych była niedzielna część artystyczna, która dostarczyła uczestnikom nie tylko wzruszeń, ale i prawdziwej radości ze wspólnego świętowania dziedzictwa Kresów. Na scenie pojawili się uczestnicy warsztatów wokalnych, którzy w programie „Rozśpiewane lwowskie wakacje” zaprezentowali swoje umiejętności, wykonując tradycyjne pieśni i popularne lwowskie szlagiery, nasycone humorem i nostalgią. Publiczność miała także okazję obejrzeć spektakl „W kafejce na Kliparowie”, przygotowany przez Zespół Ludowy z Kupiatycz, który w barwny i wzruszający sposób oddał klimat przedwojennego Lwowa. Wieczór zakończył się z rozmachem – koncertem Warszawskiego Combo Tanecznego pod kierownictwem Janka Młynarskiego, który przypominał, że kresowa kultura to nie tylko historia – to także żywa, pełna życia tradycja.

Ogólnopolskie Spotkanie Środowisk Kresowych 2025 nie było jedynie wydarzeniem naukowym czy kulturalnym – stało się wyjątkowym głosem wspólnoty, która nie pozwala historii odejść w zapomnienie. Pamięć o Kresach żyje dzięki tym, którzy mówią, piszą, śpiewają, dokumentują i opowiadają. Dzięki tym, którzy są strażnikami pamięci. To dziedzictwo, które nie tylko łączy pokolenia, ale i zobowiązuje do działania.

Pełna galeria z wydarzenia na stronie: https://festiwalkresow.pl/fotorelacja/ogolnopolskie-spotkanie-srodowisk-kresowych/